Ποιο και ακόμα πού θα είναι το μέλλον της ανθρωπότητας – στη γη ή το διάστημα; “Oμφαλός της γης” είναι οι Δελφοί, και για δύο μέρες έγιναν ομφαλός της συμπαντικής σκέψης και προβληματισμού με αφορμή το συνέδριο “Το μέλλον της ανθρωπότητας”, όπως ήταν το θέμα των 4ων Δελφικών Διαλόγων στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, που πραγματοποιήθηκαν με τη συμμετοχή κορυφαίων ομιλητών το διήμερο Παρασκευή και Σάββατο 3 και 4 Ιουλίου 2026.
Hellenic DNA: Δημήτριος Κιουσόπουλος.
Ευρισκόμενο στην άλλη πλευρά του οικισμού από τον αρχαιολογικό χώρο δίπλα στο ξενοδοχεία Αμαλία, το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών (ΕΠΚεΔ) ιδρύθηκε το 1977 με σκοπό να προάγει τον διάλογο μεταξύ των ευρωπαϊκών και άλλων πολιτισμών, εμπνευσμένο από τη δελφική ιδέα της συνάντησης λαών και ιδεών. Διοργανώνει συνέδρια, επιστημονικές συναντήσεις, καλλιτεχνικές εκθέσεις, θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες και εκπαιδευτικά προγράμματα, ενώ διαθέτει σημαντική συλλογή έργων τέχνης και υπαίθριο πάρκο σύγχρονης γλυπτικής. Για πολλά χρόνια πρόεδρος του οργανισμού υπήρξε η διακεκριμένη βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, την οποία διαδέχτηκε ο καθηγητής του Χάρβαρντ Παναγιώτης Ροϊλός, στον οποίο ανήκει και η πρωτοβουλία των Δελφικών Διαλόγων.
Τις εργασίες του συνεδρίου άνοιξε το απόγευμα της Παρασκευής ο πρόεδρος και καθηγητής του Harvard, Παναγιώτης Ροϊλός, θέτοντας το ερώτημα «Σε ποιον ανήκει το Διάστημα;». Εισηγητής της έννοιας του «νεομεσαιωνικού μετακαπιταλισμού», ο καθηγητής επισήμανε ότι ο νέος μεσσιανισμός χαρακτηρίζει τη σύγχρονη γεωπολιτική πραγματικότητα και απειλεί να μεταφέρει τις συγκρούσεις και στο Διάστημα. Η διαστημική πολιτική αποτέλεσε έναν από τους δύο βασικούς άξονες των συζητήσεων, με τον δεύτερο να είναι η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ).
Το θέμα της τεχνητής νοημοσύνης ανέπτυξε η επόμενη ομιλήτρια, Helen Margetts, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Όπως τόνισε, τα τελευταία χρόνια η τεχνολογία προκαλεί συχνά φόβο, κυρίως λόγω των δυνατοτήτων πανοπτικής επιτήρησης που προσφέρει. Εξήγησε, ωστόσο, ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί ήδη να αξιοποιηθεί στο πλαίσιο δημοκρατικών κυβερνήσεων, συμβάλλοντας στην αποτελεσματικότερη λειτουργία τους και ενισχύοντας την ποιότητα της δημοκρατικής διακυβέρνησης, με το μοντέλο της Digital Era Governance (DEG), το οποίο, μεταξύ άλλων, επιτρέπει την μεγαλύτερη λογοδοσία και την αποτελεσματικότερη συνεργασία καιντρικού και περιφερειακού επιπδέου διακυβέρνησης.
Στη συνέχεια, ο φιλόσοφος και θεολόγος Lenart Škof, Καθηγητής στο Κέντρο Επιστημών και Έρευνας Koper (Κροατία) – τόπου καταγωγής της οικογένειας Καποδίστρια, όπως επεσήμανε με υπερηφάνεια – ανέπτυξε έναν ιδιαίτερα ενδιαφέροντα φιλοσοφικό προβληματισμό γύρω από τις έννοιες «πνεύμα» και «πνοή».
Χρησιμοποιώντας τις αρχαιοελληνικές αυτές λέξεις, προσπάθησε να αναδείξει τη διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης που δεν μπορεί να προσεγγίσει ή να υποκαταστήσει η τεχνητή νοημοσύνη. Τόνισε ότι η ανάπτυξη της ΤΝ πρέπει επίσης να συμβάλει στη δημιουργία μιας παγκόσμιας ανθρώπινης κοινότητας, με κοινά δικαιώματα και υποχρεώσεις, όπου η ψηφιακή εγγύτητα θα αποτελεί πραγματική ευκαιρία για συνάντηση και αμοιβαίο ενδιαφέρον.
Ο επόμενος ομιλητής, ο διακεκριμένος Ιταλός ερευνητής Marcello Ienca, καθηγητής στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Μονάχου, επικεντρώθηκε στη διεπαφή του ανθρώπινου εγκεφάλου με τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, μια πραγματικότητα που ήδη αναπτύσσεται μέσω των σύγχρονων τεχνολογιών νευροδιεπαφής, δηλαδή τεχνολογία που αλληλεπιδρά με τον εγκέφαλο (π.χ. νευροτεχνολογία, διεπαφές εγκεφάλου-υπολογιστή). Αυτή βρίσκει εφαρμογές σε πολλούς τομείς, όπως υγεία, εκπαίδευση και καθημερινή ζωή, με θετικά αποτελέσματα στη ζωή του ατόμου. Παράλληλα όμως, η βαθιά εγκεφαλική διέγερση (Deep Brain Stimulation – DBS) μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τα συμπτώματα μιας νόσου, αλλά και τη συμπεριφορά, τις προτιμήσεις και τα συναισθήματα του ατόμου. Τίθεται επομένως, το ζήτημα του ελέγχου.
Καθώς λοιπόν η νευροτεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσονται, ανακύπτει και η ανάγκη να θεσπιστούν νέες ηθικές αρχές και δικαιώματα για την προστασία του ατόμου από τυχόν αθέμιτες παρεμβάσεις στο ίδιο το νευρικό σύστημα του ατόμου.
Ο ομιλητής προσδιόρισε με συγκεκριμένο τρόπο τα τέσσερα βασικά νευροδικαιώματα: τη γνωστική ελευθερία, την ψυχική ιδιωτικότητα, την ψυχική ακεραιότητα και την ψυχολογική συνέχεια. Αυτά αποτελούν τη βάση για την προστασία του ατόμου στην εποχή της νευροτεχνολογίας. Ουσιαστικά συγκροτούν το διακίωμα του ανθρώπου να μην ελέγχει κάποιος άλλος τη σκέψη του. «Τα νευροδικαιώματα και οι ελευθερίες αποτελούν την προϋπόθεση για όλες τις άλλες ελευθερίες», συνόψισε ο ομιλητής.
Με αυτό το ιδιαίτερα ενδιαφέρον κλείσιμο της πρώτης ημέρας, δεν ήταν τυχαίο ότι το επόμενο πρωί όλοι οι ακροατές ήταν εγκαίρως στην αίθουσα Φρύνιχος για να παρακολουθήσουν τις πρωινές συνεδρίες. Στο κοινό υπήρξε ισχυρή εκπροσώπηση από τον δημοσιογραφικό (με τη συμμετοχή τουλάχιστον 30 δημοσιογράφων), πνευματικό, επιχειρηματικό και καλλιτεχνικό χώρο της χώρας, μαζί φυσικά με τους εκπροσώπους της κεντρικής κυβέρνησης και τοπικής αυτοδιοίκησης.
Στην έναρξη των εργασιών χαιρετισμούς απαύθυναν ο Υφυπουργός Δικαιοσύνης, Γιάννης Μπούγας, ο Περιφερειάρχης Στερεάς Ελλάδος, κ. Φάνης Σπανός, η Γενική Γραμματέας Σύγχρονου Πολιτισμού, Ελένη Δουνδουλάκη, ο εκπρόσωπος του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Αθανάσιος Παλιάτσος, και ο Δήμαρχος Δελφών, Παναγιώτης Ταγκαλής, τον λόγο του οποίου διάβασε ο αντιδήμαρχος Δελφών, Αστερινός Δημητρίου.
Το πρωί του Σαββάτου πρώτος μίλησε ο ιδιαίτερα επιδραστικός αστροφυσικός και διαστημικός επιστήμονας Abraham (Avi) Loeb, Καθηγητής του Πανεπιστημίου Harvard, ο οποίος πρόσφατα ανέλαβε νέα σημαντική θέση ως Πρόεδρος του Επιστημονικού Συμβουλευτικού Συμβουλίου για τα Αγνώστου Ταυτότητας Ανώμαλα Φαινόμενα (UAP – unidentified anomalous phenomena) της κυβέρνησης των ΗΠΑ. Εξέφρασε τη βεβαιότητά του ότι η ανθρωπότητα έχει ήδη έρθει σε επαφή με εξωγήινους πολιτισμούς, ακόμη κι αν δεν το συνειδητοποιεί ή αποδέχεται. Κατά την άποψή του, ορισμένα ιπτάμενα αντικείμενα ή σώματα των οποίων η συμπεριφορά δεν έχει ακόμη πλήρως εξηγηθεί, θα πρέπει να αποτελούν τεχνολογικά δημιουργήματα κάποιου πολιτισμού πολύ πιο προηγμένου από τον δικό μας, ο οποίος είχε ξεκινήσει την εξέλιξή του πολύ νωρίτερα στην ιστορία του Σύμπαντος.
Αναφερόμενος στο μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης, υποστήριξε ότι αυτό δεν βρίσκεται στη σημερινή ψηφιακή τεχνητή νοημοσύνη, αλλά στην τεχνητή βιολογική νοημοσύνη. Όπως εξήγησε, ο ανθρώπινος εγκέφαλος λειτουργεί με ελάχιστη κατανάλωση ενέργειας σε σχέση με τα ενεργοβόρα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Εφόσον καταστεί δυνατή η δημιουργία τεχνητών βιολογικών εγκεφάλων, τότε θα ανοίξει ο δρόμος για μια εντελώς νέα γενιά νοημόνων συστημάτων.
Ο φιλόσοφος Markus Gabriel από το Πανεπιστήμιο της Βόννης ξεκινώντας από το δελφικό παράγγελμα «γνῶθι σαυτόν» εξέθεσε μια σειρά από καίριους φιλοσοφικούς στοχασμούς σχετικά με την εξέλιξη προς μία Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη (AGI). Χαρακτηρίζοντάς την “μαγικό καθρέφτη“ της εποχής μας, ο ομιλητής επεσήμανε ότι η ΤΝ αντικατοπτρίζει τη γλώσσα, τις πρακτικές, τις γνώσεις αλλά και τα λάθη που υπάρχουν στα δεδομένα με τα οποία εκπαιδεύτηκε.
Ωστόσο, ούτε και αυτά τα αναπαράγει μηχανικά. Τα επεξεργάζεται μέσα σε ένα πολύπλοκο υπολογιστικό σύστημα, το οποίο μπορεί να δημιουργεί νέους συνδυασμούς πληροφοριών και να αλληλεπιδρά με τον χρήστη. Θα ήταν λάθος όμως αυτός να δέχεται ότι του απαντά ως θέσφατο. Οι απαντήσεις της TΝ μπορεί έτσι να είναι ιδιαίτερα χρήσιμες, αλλά ταυτόχρονα χρειάζεται να αξιολογούνται με κριτική σκέψη, όπως κάθε άλη πληροφορια. Η ΤΝ δεν είναι αλάνθαστη και δεν μπορεί (ή δεν πρέπει…) να αντικαθιστά την ανθρώπινη κρίση.
Η Ofrit Liviatan, Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Harvard, χρησιμοποίησε την ελληνική ιδέα της Θέμιδος για να απεικονίσει την πρόκληση που θέτει η ΤΝ στη διαδικασία της απονομής δικαιοσύνης: η Τεχνητή Νοημοσύνη αφαιρεί την καλύπτρα από τα μάτια της Θεάς της Δικαιοσύνης, πειράζει τη ζυγαριά της, και θέλει να πάρει το ξίφος της. Στην ομιλία της έθεσε το κρίσιμο δίλημμα, ποια είνα η κατάλληλη στιγμή για τη νομική ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης: πρέπει να υπάρξει έγκαιρη ρύθμιση, με κίνδυνο να περιοριστεί η καινοτομία και η ανταγωνιστικότητα, ή να επιχειρηθεί ρύθμιση εκ των υστέρων, όταν πλέον η τεχνολογία θα έχει διαμορφώσει μη αναστρέψιμες εξελίξεις;
Η ίδια ήταν ξεκάθαρη: η κανονιστική παρέμβαση πρέπει και μπορεί να γίνει άμεσα. Υπενθύμισε για ποιους λόγους επείγει να γίνει αυτό: εξάπλωση της παραπληροφόρησης και των deep fakes, ενίσχυση της επιτήρησης, διακρίσεις μέσω αλγορίθμων, απώλεια θέσεων εργασίας, γνωστική αποδυνάμωση, αρνητική επίδραση στο περιβάλλον, υπονόμευση της ιδιωτικότητας, νόθευση εκλογών. Οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες λειτουργούν πρωτίστως με γνώμονα το κέρδος, η προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων δεν μπορεί να αφεθεί στην αυτορρύθμιση, αλλά απαιτεί αποτελεσματικό νομικό πλαίσιο. Οι αντιδράσεις θα είναι σημαντικές, η ίδια είναι όμως αισιόδοξη: η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την νομοθετική ρύθμιση.
Ιδιαίτερο κύρος είχε η τελευταία παρέμβαση, από τον Martin Rees, Lord Rees of Ludlow, Καθηγητή του Πανεπιστημίου του Cambridge, Βασιλικό Αστρονόμο και Πρόεδρο της Royal Society. Αν και λόγω υγείας δεν μπόρεσε να έλθει αυτοπροσώπως, μάς έστειλε όμως μαγνητοσκοπημένη την παρουσίασή του. Ευσταλής και κομψός στην ένατη δεκαετία της ζωής του, ο διακεκριμένος επιστήμων υποστήριξε ότι ο 21ος αιώνας είναι μοναδικός στην ιστορία, καθώς για πρώτη φορά ένα είδος, ο άνθρωπος, κατέκτησε τη δυνατότητα να καθορίσει το μέλλον της ζωής στον πλανήτη και ενδεχομένως πέρα από αυτόν. Σε ό,τι αφορά το ίδιο το είδος μας, με την νοημοσύνη μας ίσως έχουμε φτάσει στο τέλος της εξέλιξης μέσω της φυσικής επιλογής, έτσι όπως την όρισε ο Δαρβίνος.
Στο κοσμολογικό επίπεδο, εξετάζεται η πιθανότητα εξωγήινης ζωής, χαρακτήρισε όμως αυταπάτη να πιστεύει κανείς ότι το διάστημα θα προσφέρει διέξοδο από τα προβλήματα της Γης. Απέρριψε κατηγορηματικά την ιδέα του Έλον Μασκ για αποικισμό άλλων πλανητών, και κατέληξε ότι η “ανοιχτόχρωμη μπλε κουκκίδα” που αποτελεί το περιβάλλον διαβίωσής μας ίσως και να είναι μοναδική στο σύμπαν. Υπάρχει εδώ και 45 εκατομμύρια αιώνες και το εκτιμώμενο μέλλον της είναι ακόμη πιο μακρύ.
Το καθήκον μας δεν είναι να εγκαταλείψουμε τη Γη αλλά να κάνουμε ορθολογική διαχείριση με μακροπρόθεσμη προοπτική για το είδος μας. Αυτό είναι μάλλον πιο ρεαλιστική προοπτικη από τα διαπλανητικά οράματα. Τόνισε ότι σκεπτόμενοι τις επόμενες γενεές θα πρέπει να γίνουμε “καλοί πρόγονοι”, αξιοποιώντας την τεχνολογία του 21ου αιώνα, αλλά καθοδηγούμενοι από αξίες που η επιστήμη από μόνη της δεν μπορεί να προσφέρει.
Η Στρογγυλή Τράπεζα των Τέταρτων Δελφικών Διαλόγων.
Την ολοκλήρωση των παρουσιάσεων το μεσημέρι του Σαββάτου ακολούθησε μια πολύ ζωηρή συζήτηση στην Στρογγυλή Τράπεζα με συμμετοχή των ομιλητών – συμπεριλαμβανομένου του Martin Rees μέσω τηλεδιάσκεψης – και επιπλέον συμμετεχόντων. Ο Διευθυντής του Ε.Π.Κε.Δ, Ανδρέας Γκόφας, Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, έκανε μια εξαιρετικά εύστοχη αναλογία με τους αρχαίους χρησμούς. Όπως παρατήρησε, οι χρησμοί δεν παρείχαν ποτέ μια άμεση απάντηση· ήταν σκόπιμα αμφίσημοι, ώστε να αναγκάζουν εκείνον που τους λάμβανε να σκεφτεί, να ερμηνεύσει και τελικά να παράγει ο ίδιος γνώση. Με την ίδια κριτική σκέψη, υποστήριξε, οφείλουμε να προσεγγίζουμε και τις απαντήσεις που προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη.
Ο πανεπιστημιακός – διαστημικός επιστήμονας και πρωτοπόρος ερευνητής με συμμετοχή στα σπουδαιότερα διαστημικά προγράμματα των Η.Π.Α. και της NASA, πρώην πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, Σταμάτιος Κριμιζής παρατήρησε ότι στατιστικά είναι εξαιρετικά πιθανό να υπάρχει ζωή και αλλού στο Σύμπαν, αλλά σχεδόν αδύνατο να υπάρξει επικοινωνία μαζί της λόγω των τεράστιων κοσμικών αποστάσεων. Ο Markus Gabriel παρατήρησε ότι δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι πως δεν έχουμε ήδη έρθει σε επαφή με άλλες μορφές νοημοσύνης, καθώς η φύση δεν είναι κατ’ ανάγκην ανθρωποκεντρική και η επικοινωνία ίσως να μην πραγματοποιείται με τρόπους που μπορούμε εύκολα να αναγνωρίσουμε.
Ο Πρέσβης ε.τ. Αναστάσιος Κριεκούκης, συνόψισε τη συζήτηση επισημαίνοντας ότι η ΤΝ μπορεί να αποτελέσει ένα πολύτιμο εργαλείο, αρκεί να παραμένει στην υπηρεσία του ανθρώπου και να μη μειώνει την πνευματική του αυτονομία.
Στην Στρογγυλή Τράπεζα συμμετείχαν επίσης ο Καθηγητής Φιλοσοφίας στο ΕΚΠΑ, Χρυσόστομος Μαντζαβίνος και ο Ομότιμος Καθηγητής Ψυχιατρικής στο Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Λάμπης Παπαγεωργίου, ενώ προήδρευσε ο πρόεδρος του ΕΠΚεΔ καθηγητής Παναγιώτης Ροϊλός.
Ο ίδιος έκλεισε τη συζήτηση προαναγγέλοντας μία ακόμα πρωτοβουλία, το Delphic Oracle Project: The Future of Humanity «Το Σύγχρονο Μαντείο των Δελφών: Το Μέλλον της Ανθρωπότητας». Επιστήμονες από τους χώρους των θετικών επιστημών (τεχνητή νοημοσύνη, αστροφυσική, βιοτεχνολογία, ιατρική), αλλά και των κοινωνικών και ανθρωπιστικών, θα συναντώνται στους Δελφούς για να αναγγέλλουν και αναλύουν εξελίξεις στους επιστημονικούς χώρους τους και πώς αυτές θα επιδράσουν στην ανθρωπότητα, στο ανθρώπινο είδος και τις κοινωνίες του.
Σημειωτέoν, ότι τους τρείς πρώτους Δελφικούς Διαλόγους τους παρακολούθησαν διαδικτυακά μέχρι τώρα πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι από όλον τον κόσμο, ενώ και οι Ττταρτοι Δελφικοί Διάλογοι μαγνητοσκοπήθηκαν και θα αναρτηθούν στο διαδίκτυο.
Οι Τέταρτοι Δελφικοί Διάλογοι τελούν υπό την αιγίδα της Α.Ε. του Προέδρου της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνου Αν. Τασούλα, και πραγματοποιήθηκαν χάρη στις γενναιόδωρες χορηγίες της Eurobank και του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση και στην υποστήριξη του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου. Ο Πρόεδρος του Ε.Π.Κε.Δ. Παναγιώτης Ροϊλός εξέφρασε ιδιαίτερες ευχαριστίες στον Φωκίωνα Καραβία, Διευθύνοντα Σύμβουλο της Eurobank, τον Μιχάλη Βλασταράκη, Γενικό Διευθυντή Marketing της Eurobank, τον Πέτρο Καλαντζή, Πρόεδρο του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση, την Εύα Λιανού, Γενική Διευθύντρια του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση και τον Βασίλειο Καραΐνδρο, Διευθυντή του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου. Εξέφρασε επίσης της ευγνωμοσύνη του στην Eurolife και τον Αλέξανδρο Σαρρηγεωργίου, Πρόεδρο και CEO της Eurolife FFH, Πρόεδρο Ένωσης Ασφαλιστικών Εταιριών Ελλάδος, Αντιπρόεδρο Insurance Europe, και στον Άγγελο Ανδρουλιδάκη, μέλος του Δ.Σ. της Eurolife FFH. Η εκδήλωση υποστηρίχθηκε επίσης από το @blod.gr, την ηλεκτρονική βιβλιοθήκη διαλέξεων του Ιδρύματος Μποδοσάκη.
