Υπάρχουν ημέρες στο ελληνικό καλοκαίρι που δεν είναι απλώς ημερομηνίες στο ημερολόγιο. Κουβαλούν μνήμες, πίστη, οικογένεια και παράδοση. Και καμία ίσως δεν έχει τη δύναμη του Δεκαπενταύγουστου.
Hellenic DNA: Πάνος Σατζόγλου.
Στην καρδιά του Αυγούστου, όταν τα νησιά και η επαρχία είναι γεμάτα κόσμο, τα χωριά ξαναζωντανεύουν και οι περισσότεροι Έλληνες βρίσκονται έστω για λίγες ημέρες μακριά από τους ρυθμούς των πόλεων, η Ελλάδα γιορτάζει την Παναγία.
Δεκαπενταύγουστος, τον αποκαλούν και «Πάσχα του καλοκαιριού»
Και δεν είναι τυχαίο.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου, στις 15 Αυγούστου, είναι μία από τις μεγαλύτερες εορτές της Ορθοδοξίας και έχει αποκτήσει στην Ελλάδα μια ξεχωριστή θέση που ξεπερνά ακόμη και τα όρια της θρησκευτικής ζωής.
Για πολλούς είναι ημέρα πίστης και προσευχής. Για άλλους είναι η ημέρα της επιστροφής στον τόπο καταγωγής τους. Είναι όμως και η ημέρα που οικογένειες ξανασμίγουν, χωριά γεμίζουν τραπέζια και πλατείες, εκκλησίες και ξωκλήσια ανοίγουν τις πόρτες τους και ολόκληρη η χώρα μοιάζει να γιορτάζει.
Η Παναγιά έχει χιλιάδες ονόματα στην Ελλάδα.
Ίσως κανένα άλλο ιερό πρόσωπο να μην έχει συνδεθεί τόσο βαθιά με τον ελληνικό λαό όσο η Παναγία.
Και αυτό φαίνεται ακόμη και από τα αμέτρητα ονόματα που της έχουν δώσει οι Έλληνες.
Παναγία Σουμελά, Μεγαλόχαρη, Εκατονταπυλιανή, Χοζοβιώτισσα, Κανάλα, Εικοσιφοίνισσα, Αγιασώτισσα, Ολυμπιώτισσα, Φανερωμένη, Μυρτιδιώτισσα, Προυσιώτισσα και εκατοντάδες ακόμη.
Σχεδόν κάθε τόπος στην Ελλάδα έχει τη δική του Παναγιά.
Άλλοτε το όνομά της προέρχεται από τον τόπο όπου βρίσκεται η εκκλησία της, άλλοτε από τον τρόπο με τον οποίο απεικονίζεται σε μια εικόνα, από κάποια παράδοση ή ένα γεγονός που οι κάτοικοι κράτησαν ζωντανό μέσα στους αιώνες.
Η μητέρα στην οποία στρέφεται κανείς στις δύσκολες στιγμές, η προστάτιδα των ταξιδιωτών και των ναυτικών, η μορφή που βρίσκεται σε ένα μικρό ξωκλήσι πάνω από το Αιγαίο αλλά και στο εικονοστάσι ενός σπιτιού στην άλλη άκρη του κόσμου.
Ο εορτασμός δεν αρχίζει ουσιαστικά στις 15 Αυγούστου.
Από την 1η έως και τη 14η Αυγούστου, η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει καθιερώσει περίοδο νηστείας προς τιμήν της Θεοτόκου, ενώ στους ναούς ψάλλονται οι Παρακλήσεις προς την Παναγία.
Και έπειτα έρχεται η μεγάλη ημέρα.
Η Εκκλησία δεν αντιμετωπίζει την Κοίμηση μόνο ως ημέρα πένθους. Η εορτή έχει τον χαρακτήρα της χαρμολύπης, καθώς ο θάνατος της Θεοτόκου συνδέεται με τη μετάστασή της προς την αιώνια ζωή.
Αυτή η αντίληψη, μαζί με τη μεγάλη προετοιμασία και τη λαμπρότητα της ημέρας, βοήθησε να καθιερωθεί στη λαϊκή παράδοση η ονομασία «Πάσχα του καλοκαιριού».
Τήνος – το μεγάλο προσκύνημα.
Κάθε Δεκαπενταύγουστο, ένα από τα μεγαλύτερα προσκυνήματα του Ελληνισμού πραγματοποιείται στην Τήνο.
Χιλιάδες άνθρωποι φτάνουν στο νησί για να προσκυνήσουν την εικόνα της Παναγίας Ευαγγελίστριας.
Από το λιμάνι μέχρι τον ναό, η εικόνα των προσκυνητών που ανεβαίνουν τη μεγάλη λεωφόρο προς την εκκλησία έχει γίνει ένα από τα χαρακτηριστικότερα στιγμιότυπα του ελληνικού Δεκαπενταύγουστου.
Η εύρεση της εικόνας το 1823 συνδέθηκε ιστορικά και συμβολικά με την Ελληνική Επανάσταση, ενώ ο ναός που ανεγέρθηκε στην Τήνο εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της χώρας.
Ο Δεκαπενταύγουστος στην Τήνο συνδέεται παράλληλα με μια ακόμη σημαντική στιγμή της νεότερης ελληνικής ιστορίας: τον τορπιλισμό του καταδρομικού «Έλλη» στις 15 Αυγούστου 1940.
Έτσι, στην Τήνο, η ημέρα ενώνει την πίστη με την ιστορική μνήμη.
Από την Παναγία Σουμελά μέχρι την Εκατονταπυλιανή.
Στο Βέρμιο, στην Παναγία Σουμελά, χιλιάδες Πόντιοι και προσκυνητές συναντώνται κάθε χρόνο γύρω από ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα του ποντιακού Ελληνισμού.
Εκεί ο Δεκαπενταύγουστος δεν είναι μόνο θρησκευτική γιορτή.
Είναι μνήμη.
Είναι οι χαμένες πατρίδες, η Τραπεζούντα, οι οικογενειακές ιστορίες των προσφύγων, η ποντιακή μουσική και η προσπάθεια των νεότερων γενεών να κρατήσουν ζωντανή μια παράδοση που ταξίδεψε μαζί με τους ανθρώπους της.
Στην Πάρο, η Παναγία Εκατονταπυλιανή γίνεται το επίκεντρο των εορτασμών, σε έναν από τους σημαντικότερους παλαιοχριστιανικούς ναούς της Ελλάδας.
Και από εκεί, ο χάρτης του Δεκαπενταύγουστου απλώνεται σε ολόκληρη τη χώρα.
Στην Κάρπαθο, στην Ικαρία, στην Κεφαλονιά, στη Νίσυρο, στην Κρήτη, στα Ζαγοροχώρια, στη Λέσβο στην Φλώρινας και σε δεκάδες ακόμη νησιά και περιοχές, κάθε τόπος έχει τη δική του παράδοση και το δικό του πανηγύρι.
Και μετά την εκκλησία, το πανηγύρι.
Μετά τη λειτουργία και την περιφορά της εικόνας έρχεται συχνά το μεγάλο τραπέζι. Οι πλατείες γεμίζουν καρέκλες, οι μουσικοί παίρνουν τις θέσεις τους, τα τραπέζια ενώνονται και άνθρωποι που μπορεί να μη συναντήθηκαν ολόκληρο τον χρόνο βρίσκονται ξανά μαζί.
Κλαρίνα στην Ήπειρο και στη Ρούμελη, λύρες στα νησιά και στην Κρήτη, βιολιά στο Αιγαίο, ποντιακές λύρες στη Μακεδονία.
Και ο χορός μπορεί να κρατήσει μέχρι το πρωί.
Τα πανηγύρια του Δεκαπενταύγουστου είναι από τις πιο ζωντανές εκφράσεις της ελληνικής παράδοσης. Δεν αποτελούν απλώς τουριστικά θεάματα. Σε πολλά χωριά εξακολουθούν να λειτουργούν όπως λειτουργούσαν για γενιές: ως η μεγάλη ετήσια συνάντηση της κοινότητας.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που κάνει τον Δεκαπενταύγουστο ξεχωριστό. Είναι η ημέρα που τα χωριά ξαναγεμίζουν. Είναι ίσως η μεγαλύτερη ημέρα επιστροφής στην ελληνική επαρχία.
Άνθρωποι που ζουν στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη επιστρέφουν στα χωριά τους. Σπίτια που έμειναν κλειστά όλο τον χειμώνα ανοίγουν. Μετανάστες και Έλληνες της Διασποράς οργανώνουν συχνά τις καλοκαιρινές διακοπές τους ώστε να βρίσκονται στην πατρίδα αυτές τις ημέρες.
Παππούδες βλέπουν παιδιά και εγγόνια. Παλιές παρέες συναντιούνται στην πλατεία. Και για λίγες ημέρες μικρά χωριά που τον χειμώνα μετρούν ελάχιστους κατοίκους αποκτούν ξανά ζωή.
Ίσως γι’ αυτό ο Δεκαπενταύγουστος έχει μια ιδιαίτερη θέση και για τον απόδημο Ελληνισμό.
Γιατί η Παναγιά που γιορτάζει σε ένα χωριό της Ηπείρου, της Μακεδονίας ή σε ένα νησί του Αιγαίου είναι πολλές φορές η ίδια Παναγιά που οι Έλληνες της Αμερικής, της Αυστραλίας, του Καναδά και της Ευρώπης έβαλαν ως εικόνα και στις δικές τους εκκλησίες.
Ο Δεκαπενταύγουστος στην Ελλάδα έχει κάτι δύσκολο να περιγραφεί σε κάποιον που δεν τον έχει ζήσει.
Γιατί το «Πάσχα του καλοκαιριού» δεν είναι μόνο μια μεγάλη γιορτή της Ορθοδοξίας. Είναι μια ημέρα βαθιά δεμένη με την Ελλάδα, τις μνήμες της και τους ανθρώπους της — όπου κι αν βρίσκονται στον κόσμο.
Το «Χρόνια Πολλά» από αύριο θα ακούγεται παντού, αφού η 15η Αυγούστου είναι και μία από τις μεγαλύτερες ονομαστικές γιορτές της χώρας. Μαζί με την Παναγία γιορτάζει σχεδόν η μισή Ελλάδα. Μαρίες και Παναγιώτηδες, Δέσποινες και Παναγιώτες, αλλά και δεκάδες παραλλαγές ονομάτων που συνδέθηκαν μέσα στους αιώνες με τη Θεοτόκο.
Χρόνια πολλά Ελλάδα.
