H διαφωτιστική ιδεολογία της Αμερικανικής Επανάστασης, ενέπνευσαν την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Οι εσώτεροι ήχοι του Αμερικανικού Νότου στην Αθήνα.
Για το Hellenic DNA: Φώτης Καλιαμπάκος.
Ο Ντίνις Σόουζα (Dinis Sousa) διηύθυνε την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών σε ένα πρόγραμμα για τα 250 χρόνια της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας, με σολίστ τον πιανίστα Μάνο Κιτσικόπουλο και τη σοπράνο Ελένη Καλένος.
Ο βαθύς δεσμός μεταξύ της Ελλάδας και των Ηνωμένων Πολιτειών —ο οποίος ενισχύθηκε από τις κοινές πορείες μέσα από τα τραγικά γεγονότα του 20ού αιώνα και εμπλουτίστηκε από μια ισχυρή ελληνοαμερικανική διασπορά— θα μπορούσε να πει κανείς ότι προηγείται της ίδρυσης του σύγχρονου ελληνικού κράτους.
Οι ιδρυτές-πατέρες της Αμερικής, γαλουχημένοι με την κλασική παιδεία, άντλησαν βαθιά έμπνευση από τη δημοκρατική κληρονομιά της Αρχαίας Ελλάδας. Με τη σειρά της, η επιτυχία και η διαφωτιστική ιδεολογία της Αμερικανικής Επανάστασης ενέπνευσαν την Ελληνική Επανάσταση του 1821, όπου μια χούφτα Έλληνες αγωνιστές πέτυχαν ένα γεωπολιτικό θαύμα απέναντι στην πανίσχυρη Οθωμανική Αυτοκρατορία, οδηγώντας στην ίδρυση της σύγχρονης Ελλάδας το 1830.
Τιμώντας αυτή την κοινή κληρονομιά, η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, ένας από τους κορυφαίους πολιτιστικούς θεσμούς της Ελλάδας, αφιέρωσε ένα πρόγραμμα στην επερχόμενη επέτειο των 250 ετών των Ηνωμένων Πολιτειών. Με τίτλο «Νέος Κόσμος και Νόστος: 250 Χρόνια Αμερικανικής Ανεξαρτησίας», η συναυλία πραγματοποιήθηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στις 17 Απριλίου, υπό τη διεύθυνση του Πορτογάλου αρχιμουσικού Ντίνις Σόουζα.
Το πρόγραμμα άνοιξε με το έργο Νόστος III (2025), μια παραγγελία της Ορχήστρας στον διακεκριμένο Έλληνα συνθέτη Χρήστο Σαμαρά. Έχοντας σπουδάσει στη Βιέννη και το Βερολίνο, ο Ομότιμος Καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης θέλησε να διευρύνει το νόημα του νόστου —ένα από τα αρχετυπικά θέματα της δυτικής τέχνης που συνδέεται με τον επαναπατρισμό και τη νοσταλγία.
Αντί να το περιορίσει στη λαχτάρα του ξενιτεμένου για την πατρίδα του, ο Σαμαράς διευρύνει την έννοια ώστε να συμπεριλάβει την πολιτισμική μνήμη ενός έθνους απέναντι στα αρχετυπικά του σύμβολα: τα τραγούδια, τους ρυθμούς και τους χορούς του. Αυτός ο επαναπροσδιορισμένος νόστος λειτουργεί ως μια εσωτερική αντίσταση απέναντι στην αλλοτρίωση και την εξαφάνιση του παραδοσιακού τρόπου ζωής.
Μέσα από τα τέσσερα μέρη του και τη διάρκεια των περίπου δέκα λεπτών, το έργο αξιοποιεί το σύνολο της ορχήστρας και ένα εκτεταμένο τμήμα κρουστών για να απεικονίσει τον «θόρυβο του κόσμου» —τα σύγχρονα στοιχεία που απειλούν να διαγράψουν το παρελθόν. Η τραχιά χρήση από καμπάνες, χάλκινα πνευστά και μια διαπεραστική σφυρίχτρα δημιουργεί μια απτή αίσθηση κατακερματισμού, αβεβαιότητας και αποσύνθεσης. Αυτές οι αιχμηρές ηχητικές γωνίες έρχονται σε λαμπρή αντίθεση με τα ελεγειακά περάσματα των εγχόρδων και τα ρυθμικά μοτίβα που ανακαλούν παραδοσιακούς χορούς.
Αυτοί οι καταπραϋντικοί, οικείοι ήχοι χρησιμεύουν στο να αναβιώσουν τη χαρά της ζωής (joie de vivre) των ανθρώπων, επιστρατεύοντας τη ζωτικότητα της παράδοσης για να απωθήσουν τα ζοφερά στοιχεία του παρόντος. Εντέλει, το κομμάτι κορυφώνεται σε ένα περιεκτικό ορχηστρικό κρεσέντο, όπου τα ετερόκλητα στοιχεία μοιάζουν να βρίσκουν τη συμφιλίωση, παύοντας πια να ηχούν σκληρά ή διασπασμένα.
Μετά το έργο του Σαμαρά ακολούθησε το Κοντσέρτο για Πιάνο Αρ. 1 του Μπετόβεν, με σολίστ τον νεαρό Έλληνα πιανίστα Μάνο Κιτσικόπουλο. Ο πιανίστας προτίμησε μια κομψή, λυρική προσέγγιση έναντι του καθαρού όγκου ή των επιθετικών δυναμικών αντιθέσεων. Υπήρξε γεμάτος αυτοπεποίθηση και συνεπής στο εκλεπτυσμένο του όραμα, αν και η ορχήστρα περιστασιακά δυσκολεύτηκε να ακολουθήσει την ισορροπία, τη συνοχή και το εξαιρετικά ευαίσθητο φραζάρισμά του.
Υπογραμμίζοντας τη λεπτή του προσέγγιση στον Μπετόβεν μέσω μιας έντονης στυλιστικής αντίθεσης, ο Κιτσικόπουλος επέστρεψε στη σκηνή για να προσφέρει ένα εξαιρετικό encore: το Oblivion του Άστορ Πιατσόλα. (Ο γράφων είχε τη χαρά να παρακολουθήσει το αμερικανικό ντεμπούτο του κ. Κιτσικόπουλου τον περασμένο Δεκέμβριο, όπου παρουσίασε ένα εντυπωσιακό αφιέρωμα για τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Μάνου Χατζιδάκι στον Ελληνορθόδοξο Καθεδρικό Ναό της Αγίας Τριάδας στο Μανχάταν).
Μετά το διάλειμμα, η Ορχήστρα στράφηκε σε δύο εμβληματικά έργα του αμερικανικού ρεπερτορίου, ξεκινώντας με το Knoxville: Summer of 1915 του Σάμιουελ Μπάρμπερ.
Ο Σόουζα προσέφερε μια ιδιαίτερα στοχαστική και ευαίσθητη ανάγνωση, εκμαιεύοντας εκφραστικές, «εσωτερικές» στιγμές από την ορχήστρα, προκειμένου να αιχμαλωτίσει τη νοσταλγική ατμόσφαιρα του έργου και τη μετέωρη αίσθηση του χρόνου. Ωστόσο, ήταν δύσκολο να επικεντρωθεί κανείς σε οτιδήποτε άλλο πέρα από τη σαγηνευτική ερμηνεία της υψιφώνου Ελένης Καλένος, η οποία ξεπέρασε κατά πολύ την αρτιότητα της τεχνικής της και την εγγενή ομορφιά της φωνής της.
Ντυμένη με ένα απλό λευκό φόρεμα, η Καλένος έμοιαζε απόλυτα απομονωμένη από το περιβάλλον της, βυθισμένη βαθιά στον κόσμο της ποίησης του James Agee. Εμφανίστηκε ταυτισμένη με την ίδια την ουσία της ποιητικής περσόνας, αναδεικνύοντας τις πιο λεπτές μουσικές και συναισθηματικές αποχρώσεις των πλούσιων αντιθέσεων της αφήγησης. Εμφανώς συγκινημένη, με δάκρυα στα μάτια προς το τέλος του έργου, η Καλένος εξέφρασε με μοναδικό τρόπο τη βαθιά νοσταλγία και την υπαρξιακή μελαγχολία της μουσικής, προσφέροντας μια σπάνια φωνητική ερμηνεία βαθιά συναισθηματική με ενδόμυχη ομορφιά.
Αυτή ήταν η πρώτη εμφάνιση με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών για την Καλένος, η οποία εγκαταστάθηκε πρόσφατα στην Αθήνα έπειτα από μια αξιοσημείωτη καριέρα στις ΗΠΑ που ακολούθησε τις σπουδές της στο Queens College. (Είχαμε παρακολουθήσει και τη δική της εμφάνιση στον Καθεδρικό Ναό της Αγίας Τριάδας στο Μανχάταν τον Δεκέμβριο του 2023, όπου τραγούδησε σε κορυφαίο επίπεδο άριες για τα εκατό χρόνια από τη γέννηση της Μαρίας Κάλλας, στο ακριβές σημείο όπου η Κάλλας είχε βαπτιστεί. Στα παρασκήνια, η Καλένος δέχθηκε τα συγχαρητήρια του Χρήστου Σαμαρά —μια εγκάρδια επανένωση από τα χρόνια τους στο Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης, όπου ο Σαμαράς δίδασκε όταν η Καλένος ήταν μαθήτρια βιολοντσέλου.
Η υψίφωνος αναχώρησε την επομένη της συναυλίας για να ενταχθεί στην Όπερα της Μοντάνα για τον ομώνυμο ρόλο στην επερχόμενη παραγωγή της Τόσκα του Πουτσίνι.
Αν και ελπίζει κανείς η Καλένος να έχει σύντομα την ευκαιρία να παρουσιάσει την εσώτερη ερμηνεία της στο έργο του Μπάρμπερ στο αμερικανικό κοινό, είναι εξίσου καίριο για το ελληνικό κοινό να βιώσει την «εκλεκτική της συγγένεια» με τον Βερισμό, κατά προτίμηση στους πρωταγωνιστικούς ρόλους της Τόσκα ή της Μαντάμα Μπατερφλάι, τους οποίους έχει ερμηνεύσει αποσπώντας εξαιρετικές κριτικές σε πολλά λυρικά θέατρα των Ηνωμένων Πολιτειών.
Αν το πρώτο έργο ανήκε στον συνθέτη, το δεύτερο στον πιανίστα και το τρίτο στη σοπράνο, το τελευταίο κομμάτι ανήκε δικαιωματικά στον αρχιμουσικό και την ορχήστρα: η Άνοιξη στα Απαλάχια (Appalachian Spring) του Άαρον Κόπλαντ.
Όπως και στον Μπάρμπερ, ο Σόουζα επέδειξε μια εκλεπτυσμένη, βαθιά οπτική της παρτιτούρας. Καθοδήγησε με σιγουριά την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών σε μια ευαίσθητη και λεπτομερή ανάγνωση, οδηγώντας την ορχήστρα μέσα από τους ποικίλους ρυθμούς και τις διαθέσεις του έργου, με τα έγχορδα και τα ξύλινα πνευστά να διαπρέπουν στην απόδοση των ζωντανών συναισθημάτων του μπαλέτου.
Ο εξάρχων Απόλλων Γραμματικόπουλος παρέδωσε ένα εξαιρετικό σόλο στην Άνοιξη στα Απαλάχια. Επιπλέον, ο κορυφαίος κλαρινετίστας Σπύρος Μουρίκης κυριάρχησε στην προσοχή καθ’ όλη τη διάρκεια της βραδιάς με τα εκφραστικά, λυρικά του σόλι. Ακριβώς όπως το έργο του Μπάρμπερ βασίζεται στην ποιητική μνήμη και την χαμένη αθωότητα της αμερικανικής νιότης, τα παραδοσιακά στοιχεία και η βαθιά νοσταλγική ατμόσφαιρα του αριστουργήματος του Κόπλαντ έκλεισαν τον θεματικό κύκλο της συναυλίας, επιλύοντας ιδανικά τον διατλαντικό νόστο της βραδιάς.
* Ο Φώτης Καλιαμπάκος είναι μέλος της Ένωσης Μουσικοκριτικών Βορείου Αμερικής (MCANA) και αρθρογραφεί στο επίσημο ηλεκτρονικό περιοδικό της Ένωσης Classical Voice North America στο οποίο δημοσιεύτηκε και μια αγγλική εκδοχή αυτού του άρθρου. https://classicalvoiceamerica.org/author/kaliampakosf/
* Η συναυλία για τα 250 από την Αμερικανική Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας συνδιοργανώθηκε από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών και το Υπουργείο Πολιτισμού.
