Ολοκληρώνεται το Σάββατο 31 Οκτωβρίου η ελληνική προεδρία του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, έπειτα από έναν μήνα έντονης διπλωματικής. Την πλήρη αποδόμηση του τουρκολιβυκού μνημονίου επιχείρησε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης από το βήμα του Συμβουλίου Ασφαλείας, καταδεικνύοντας τον παράνομο, αυθαίρετο και παράλογο χαρακτήρα του.
Για το Hellenic DNA – Φώτης Καλιαμπάκος.
ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ – ΗΝΩΜΕΝΑ ΕΘΝΗ. Ολοκληρώνεται σήμερα η ελληνική προεδρία στο Συμβούλιο Ασφαλείας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών.
Στο πλαίσιο της διετούς θητείας της χώρας μας στο κορυφαίο όργανο του Οργανισμού, η Ελλάδα κλήθηκε δύο φορές, τον Μάιο του 2025 και τον Οκτώβριο του 2026, να προεδρεύσει του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Και στις δύο περιπτώσεις, όπως άλλωστε και καθ’ όλη τη διάρκεια της συμμετοχής της στο Συμβούλιο Ασφαλείας, η οποία συνεχίζεται έως το τέλος του έτους με πλήθος δράσεων και διπλωματικών πρωτοβουλιών, η Ελλάδα επιδίωξε να έχει μια εποικοδομητική θητεία.
Στο πλαίσιο αυτό, τόσο ο ίδιος ο πρωθυπουργός, κ. Κυριάκος Μητσοτάκης, όσο και ο επικεφαλής της ελληνικής διπλωματίας, υπουργός Εξωτερικών, κ. Γιώργος Γεραπετρίτης, ήρθαν στη Νέα Υόρκη για να προεδρεύσουν συνεδριάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας, όπως άλλωστε είχαν κάνει και τον Μάιο του 2025.
Η παρουσία μιας χώρας στο Συμβούλιο Ασφαλείας είναι ιστορικής σημασίας, με τη χώρα μας να το έχει επιτύχει στο παρελθόν μόνο δύο ακόμη φορές, τις διετίες 2005–2006 και 1952–1953.
Διαβάστε το προηγούμενο ρεπορτάζ του Hellenic DNA για την ελληνική παρουσία στον ΟΗΕ
Η ελληνική προεδρία και οι δύο βασικές προτεραιότητες
Οι επισκέψεις του Έλληνα πρωθυπουργού και του υπουργού Εξωτερικών είχαν προγραμματιστεί από καιρό, ενώ η έλευσή τους στη Νέα Υόρκη είχε γίνει γνωστή ήδη στο περιθώριο των εργασιών της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, στα τέλη Σεπτεμβρίου.
Η παρουσία των δύο υψηλόβαθμων αξιωματούχων είχε, μεταξύ άλλων, ως στόχο να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση σε δύο συνεδριάσεις, μέσα από τις οποίες η ελληνική διπλωματική αντιπροσωπεία επιδίωξε να δώσει το στίγμα της ελληνικής προεδρίας.
Η συνεδρίαση της Δευτέρας 26 Οκτωβρίου, της οποίας προήδρευσε ο Γιώργος Γεραπετρίτης, ήταν αφιερωμένη στην προστασία των παιδιών, ενώ η συνεδρίαση της Πέμπτης 29 Οκτωβρίου, στην οποία προήδρευσε ο Κυριάκος Μητσοτάκης, επικεντρώθηκε στην ασφάλεια των θαλασσών και στις προκλήσεις των αναδυόμενων τεχνολογιών, συμπεριλαμβανομένης της τεχνητής νοημοσύνης.
Ο προγραμματισμός αυτός δεν διαταράχθηκε και τηρήθηκε με κάθε δυνατή «ευλάβεια». Ωστόσο, εκείνο που κυριάρχησε στην ατζέντα τόσο του πρωθυπουργού όσο και του υπουργού Εξωτερικών κατά την παρουσία τους στη Νέα Υόρκη ήταν η επιχείρηση αποδόμησης του νομικού και πολιτικού εκτρώματος που έχουμε συνηθίσει να αποκαλούμε «τουρκολιβυκό μνημόνιο».
Το ζήτημα επανήλθε στην επικαιρότητα την προηγούμενη εβδομάδα, μετά την κύρωση του μνημονίου από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, μια εξέλιξη που προκάλεσε έντονες διπλωματικές αντιδράσεις.
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο και οι αντιφάσεις της λιβυκής πλευράς
Ένα κοινοβούλιο το οποίο είχε εκλεγεί το 2014 για διετή θητεία και συνεδριάζει εδώ και χρόνια μακριά από την επίσημη έδρα του, επικύρωσε το 2026, έπειτα μάλιστα από την «εκπαραθύρωση» του προέδρου του, μια διεθνή συμφωνία του 2019.
Πρόκειται για συμφωνία μιας προσωρινής κυβέρνησης, την οποία το ίδιο κοινοβούλιο δεν αναγνώριζε τότε και η οποία είχε αναλάβει υπό τον δεσμευτικό όρο να μη συνάπτει διεθνείς συμφωνίες.
Με το μνημόνιο αυτό επιχειρήθηκε να οριοθετηθούν θαλάσσιες ζώνες μεταξύ δύο χωρών που δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές.
Η ίδια η Λιβύη είχε δηλώσει κατ’ επανάληψη, ήδη από τη δεκαετία του 1980, σε επίσημα έγγραφά της, μεταξύ άλλων προς τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών και το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, ότι έχει θαλάσσια σύνορα με την Τυνησία, τη Μάλτα, την Ιταλία, την Ελλάδα και την Αίγυπτο.
Ουδέποτε, πριν από το 2019, είχε γίνει αντίστοιχη αναφορά στην Τουρκία.
Οι στοχευμένες παρεμβάσεις της ελληνικής διπλωματίας
Η ελληνική πλευρά αξιοποίησε την παρουσία της στη Νέα Υόρκη για να πραγματοποιήσει τρεις δημόσιες και στοχευμένες παρεμβάσεις ενάντια σε αυτή την ακραία νομική, αλλά και επικίνδυνη πολιτική ακροβασία.
Λίγο μετά τη συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας της Δευτέρας, ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, συνοδευόμενος από τον πρέσβη της Ευρωπαϊκής Ένωσης στα Ηνωμένα Έθνη, Σταύρο Λαμπρινίδη, και τους μόνιμους αντιπροσώπους στα Ηνωμένα Έθνη της Κυπριακής Δημοκρατίας, της Αιγύπτου, του Μπαχρέιν και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, προέβη, εκ μέρους όλων, σε κοινή δήλωση καταδίκης του μνημονίου.
Τη θέση αυτή επανέλαβε εμφατικά, στην παρέμβασή του εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και ο κ. Λαμπρινίδης.
Κεντρική θέση στη δήλωση είχε η επαναλαμβανόμενη διατύπωση ότι το μνημόνιο είναι «null and void», δηλαδή άκυρο και ανυπόστατο, καθώς και ότι αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο.
Επισημάνθηκε επίσης ότι δεν μπορεί να αποτελέσει νόμιμη βάση για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών ούτε να παραγάγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη, των οποίων παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι την προηγουμένη αυτής της δήλωσης είχε προηγηθεί και η αναθεωρημένη ανακοίνωση του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών, μετά την προβληματική πρώτη αντίδραση της προηγούμενης εβδομάδας, με την οποία το State Department χαρακτήρισε το μνημόνιο «προκλητικό».
Η συνάντηση Γεραπετρίτη – Γκουτέρες
Την Τετάρτη το πρωί, ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών συναντήθηκε με τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες.
Το θέμα του τουρκολιβυκού μνημονίου τέθηκε και σε αυτή την εφ’ όλης της ύλης συνομιλία, μετά το πέρας της οποίας ο κ. Γεραπετρίτης δήλωσε:
«Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, θέλω να είμαι εντελώς ξεκάθαρος: η Ελλάδα δεν πρόκειται να ανεχθεί οποιαδήποτε παρανομία σε ό,τι αφορά τις θαλάσσιες ζώνες. Θα επιμείνουμε στην πίστη μας στο Διεθνές Δίκαιο ως τον μόνο τρόπο για την επίλυση των διαφορών. Η Ελλάδα πάντοτε επιμένει στο ότι θα πρέπει οι χώρες οι οποίες είναι γειτονικές να εργάζονται μεταξύ τους για να επιλύουν τις διαφορές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούν να γίνονται ανεκτές οι οποιεσδήποτε επιθετικές και αντίθετες στο Διεθνές Δίκαιο ενέργειες».
Επιπλέον, αναφέρθηκε με δεικτικό τρόπο και στην «προσφορά» της τουρκικής πλευράς προς την Αίγυπτο να συζητήσει με την Τουρκία για την οριοθέτηση ΑΟΖ χωρίς την Ελλάδα, με το επιχείρημα ότι θα μπορούσε να αποκτήσει επιπλέον 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιας έκτασης.
Πρόκειται για μια πρόταση που προφανώς στοχεύει, μεταξύ άλλων, στη δημιουργία εντυπώσεων στην κοινή γνώμη της Αιγύπτου.
Ο κ. Γεραπετρίτης, αφού τόνισε τις στενές σχέσεις της Ελλάδας με την Αίγυπτο, ανέφερε χαρακτηριστικά:
«Πρέπει να καταλάβουμε όλοι ότι οι θαλάσσιες ζώνες δεν είναι ένα πεδίο πλειστηριασμού. Είναι ένα πεδίο στο οποίο θα πρέπει το Διεθνές Δίκαιο να επιβάλλεται».
Αξίζει να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με τις ελληνικές διπλωματικές αναφορές, ο κ. Γκουτέρες είχε επίσης τοποθετηθεί επικριτικά απέναντι στο μνημόνιο και στις επιπτώσεις του για το Διεθνές Δίκαιο.
Η παρέμβαση Μητσοτάκη στο Συμβούλιο Ασφαλείας
Οι δύο αυτές ενέργειες λειτούργησαν ως προοίμιο για την παρέμβαση του Έλληνα πρωθυπουργού, ο οποίος καταδίκασε με ιδιαίτερα αυστηρό τρόπο, από το βήμα του Συμβουλίου Ασφαλείας, το τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης χρησιμοποίησε μια ευρεία γκάμα επιχειρημάτων, ξεκινώντας από τη νομική διάσταση του ζητήματος και τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η αναφορά στην οποία αποτελεί σταθερό στοιχείο των ομιλιών και παρεμβάσεών του στα Ηνωμένα Έθνη τα τελευταία χρόνια.
Η Σύμβαση αυτή καθορίζει το νομικό πλαίσιο για τις θαλάσσιες ζώνες και αναγνωρίζει, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, δικαιώματα υφαλοκρηπίδας και αποκλειστικής οικονομικής ζώνης και στα νησιά.
Με αυτό το δεδομένο, ο κ. Μητσοτάκης τόνισε ότι η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές και ότι η μεταξύ τους οριοθέτηση είναι παράνομη, αυθαίρετη (arbitrary) και παράλογη (absurd).
Όπως υπογράμμισε, το μνημόνιο αντιβαίνει στο Διεθνές Δίκαιο και επιχειρεί να ακυρώσει τη λογική και την ίδια τη γεωγραφία.
Αγνοεί την ύπαρξη των ελληνικών νησιών ανάμεσα στις δύο χώρες, σαν να επιχειρούσε η Ελλάδα να χαράξει θαλάσσια όρια με την Τυνησία, παραβλέποντας τη Μάλτα, τη Σικελία και οτιδήποτε άλλο βρίσκεται ενδιάμεσα.
Στη συνέχεια, ο κ. Μητσοτάκης θέλησε να ενισχύσει την επιχειρηματολογία του, συνδέοντάς την με στοιχεία από την ιστορία και τον πολιτισμό των περιοχών αυτών.
Νησιά όπως η Κρήτη, η Ρόδος, η Κάσος και η Κάρπαθος δεν είναι ακατοίκητοι βράχοι.
Πρόκειται για νησιά με μακραίωνη ιστορία και πολιτισμό, αλλά και σύγχρονη οικονομική ζωή.
«Πολλοί από εσάς έχετε επισκεφθεί αυτά τα νησιά», θέλησε να υπενθυμίσει ο Έλληνας πρωθυπουργός στους παριστάμενους διπλωμάτες.
Προχώρησε μάλιστα και σε μια πιο προσωπική αναφορά, τονίζοντας ότι η ιδιαίτερη πατρίδα του, η Κρήτη, είναι ένα από τα μεγαλύτερα νησιά της Μεσογείου, με πληθυσμό που ξεπερνά τους 620.000 κατοίκους.
Δεν μπορεί κανείς να προσποιείται, όπως επιχειρεί το μνημόνιο, ότι αυτά τα νησιά απλώς δεν υπάρχουν.
Αυθαίρετες γραμμές στον χάρτη δεν μπορούν να καταργήσουν τη γεωγραφία, ήταν ένα από τα κεντρικά μηνύματα της παρέμβασης του Έλληνα πρωθυπουργού.
Η αντίδραση της Τουρκίας και η απάντηση της Ελλάδας
Η τοποθέτηση του Έλληνα πρωθυπουργού από το βήμα του Συμβουλίου Ασφαλείας, καθώς και οι δηλώσεις του στο πρακτορείο Reuters, προκάλεσαν την ενόχληση της τουρκικής πλευράς.
Κατά την απογευματινή συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας, τον λόγο έλαβε ο μόνιμος αντιπρόσωπος της Τουρκίας στον ΟΗΕ, πρέσβης Αχμέτ Γιλντίζ, ο οποίος επανέλαβε τις πάγιες τουρκικές θέσεις.
Υποστήριξε ότι η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, ότι το μνημόνιο εξακολουθεί να ισχύει και ότι οι διαφορές θα πρέπει να αντιμετωπιστούν μέσω διαλόγου και μιας ευρύτερης διάσκεψης των χωρών της Ανατολικής Μεσογείου.
Η μόνιμη αντιπρόσωπος της Ελλάδας στα Ηνωμένα Έθνη, πρέσβης Αγλαΐα Μπαλτά, με διαδοχικές τοποθετήσεις της απέκρουσε τους ισχυρισμούς του Τούρκου διπλωμάτη, επαναλαμβάνοντας ότι καμία συμφωνία μεταξύ δύο κρατών δεν μπορεί να θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων χωρών.
Η ιστορική και πολιτική σημασία της ελληνικής παρέμβασης
Η αναφορά στην ιστορία και τον πολιτισμό των ελληνικών νησιών αποτέλεσε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της ομιλίας του Έλληνα πρωθυπουργού.
Αν και δεν επηρεάζει ευθέως τη νομική συζήτηση, στην οποία άλλωστε δεν τίθεται ζήτημα ως προς την ύπαρξη θαλάσσιων δικαιωμάτων των νησιών, έχει, κατά τη γνώμη μας, τη σημασία της.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και το Καστελόριζο, το οποίο βρίσκεται στο επίκεντρο της τουρκικής θέσης ότι ένα τόσο μικρό νησί δεν μπορεί να έχει εκτεταμένη επήρεια στην οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, υπήρξε στις αρχές του 20ού αιώνα κομβικό σημείο για το εμπόριο της Μεσογείου, με πληθυσμό που ξεπερνούσε τους 10.000 κατοίκους.
Ωστόσο, η αμφισβήτηση από πλευράς της Τουρκίας των δικαιωμάτων ακόμη και της Κρήτης πέραν των έξι ναυτικών μιλίων καταδεικνύει ότι η επίκληση του μεγέθους των νησιών είναι, στην ουσία, προσχηματική.
Από αυτή την άποψη, είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι η ελληνική διπλωματία μπόρεσε να αναδείξει τον παράλογο χαρακτήρα των θέσεων αυτών στο υψηλότερο δυνατό διεθνές επίπεδο.
Ίσως μάλιστα να είναι, κατά κάποιον τρόπο, θετικό για την Αθήνα το γεγονός ότι η συζήτηση επικεντρώνεται στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο η ελληνική πλευρά θεωρεί πλήρως ανυπόστατο, και όχι σε άλλα ζητήματα, για τα οποία στο παρελθόν η διεθνής κοινή γνώμη εμφανιζόταν περισσότερο πρόθυμη να ακούσει και τις τουρκικές θέσεις.
Από την άλλη πλευρά, όσο κι αν αυτές οι μαξιμαλιστικές διεκδικήσεις, που ανακαλύπτουν σύνορα εκεί όπου δεν υπάρχουν και έρχονται σε προφανή αντίθεση με τη γεωγραφική πραγματικότητα, εκθέτουν την Τουρκία, ταυτόχρονα οδηγούν σε απόλυτο αδιέξοδο και δημιουργούν επικίνδυνες καταστάσεις.
Και αυτό γιατί καμία ελληνική κυβέρνηση δεν θα μπορούσε ούτε καν να συζητήσει την, επί της ουσίας, «αναίρεση» της ύπαρξης της νησιωτικής Ελλάδας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας.
